وقتی گفته میشود که تاجیکان پاسداران زبان فارسی پس از فروپاشی ساسانیان بوده اند؛ این سخن نه تنها بی دلیل نیست؛ بلکه بر پایه واقعیت های تاریخی است.
در سال ۶۴۲ میلادی، هم زمان با ورود اعراب به ایران، ساختارهای اداری و فرهنگی ساسانیان فروپاشید و زبان فارسی میانه و خط پهلوی که خط رسمی و اداری ایران بود، به حاشیه رانده شد.
خط پهلوی که ریشه در سنتهای باستانی ایران داشت، از سوی اعراب حاکم، به عنوان نماد فرهنگ پیشا اسلامی تعبیر میشد و به همین دلیل، کاربرد رسمی آن را محدود کردند.
اما پارسی تباران خراسان و ماوراءالنهر در برابر حذف کامل زبان و هویت ایرانی ایستادگی کردند. در همین زمان بود که دبیران و کاتبان تاجیک خراسان نقشی بنیادین ایفا کردند: آنان با بهرهگیری از خط عربی و با افزودن چهار حرف پ، چ، ژ، گ که برای آواهای فارسی ضروری بود، الفبای فارسی دوره ای اسلامی را پدید آوردند. این فرایند، نه تقلید؛ بلکه باز آفرینی فرهنگی بود؛ زیرا ایرانیان با حفظ زبان خویش، خطی تازه ساختند که بتواند حامل سنت ادبی و فکری آنان باشد، بیآنکه در هویت عربی حل شوند.
این جریان فرهنگی در دوره سامانیان تاجیک و به تعبیری: ایرانیان شرقی، رسمیت یافت. در سده ای چهارم هجری، زبان فارسی دری به زبان اداری، علمی و ادبی قلمرو سامانیان تبدیل شد و از بخارا تا هرات و ری گسترش یافت.
در واقع، پس از حدود دو قرن حاشیه نشینی، سامانیان زبان فارسی را دوباره به جایگاه رسمی و تمدنی بازگرداندند و زمینه ای شکوفایی ادبیاتی را فراهم کردند که بعدها در شاهنامه فردوسی، تاریخنامههای بلعمی و آثار رودکی به اوج رسید.
اما سرزمین احیای دوباره ای فارسی، بخارا، در سده ای بیستم با یورش سیاستهای شوروی بار دیگر دگرگونی بزرگی را تجربه کرد.
در سال ۱۹۴۰ خط فارسی در تاجیکستان بهطور رسمی با خط سیریلیک جایگزین شد و این وضعیت بیش از هشت دهه ادامه یافت. حالا با سیاستهای فرهنگی دولت تاجیکستان و تلاشهای رئیسجمهور امامعلی رحمان، آموزش خط فارسی در مکاتب تاجیکستان دوباره آغاز شده است؛ رخدادی که از منظر تاریخی، یادآور نقش شکوه مند سامانیان در احیای زبان فارسی است.
بدیهی است که در چنین شرایطی، برخی جریانهای بدخواه منطقهای و فرامنطقهای میکوشند پیوندهای تاریخی و فرهنگی میان تاجیکان و ایرانیان را انکار کنند؛ چون میدانند که پیوند دوباره ای این پیکره ای فرهنگی واحد، قدرتی تمدنی میآفریند که در برابر سیاستهای هویت زدایانه گذشته، چه از سوی خلافتهای عربی، چه امپراتوریهای مغولی و چه از سوی استعمارگران روسی، ایستادگی خواهد کرد.
امید است که در آینده، شاهد رهایی کامل زبان فارسی از محدودیتهای سیاسی و اداری در سراسر حوزه ی تمدنی آن باشیم؛ زبانی که قرنها حامل دانش، فرهنگ، خرد و معنویت بوده و میتواند بار دیگر در منطقه و جهان نقشآفرین شود.
بازگشت خط فارسی به نظام آموزشی تاجیکستان پس از ۸۶ سال، رخدادی خجسته و یادآور دوران شکوفایی سامانیان است.
تاباد، چنین بادا.
