محدودیتهای آموزش آنلاین در افغانستان
آنچه این روزها در پی ممنوعیت آموزش حضوری دختران از سوی طالبان در افغانستان بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفته، آموزش آنلاین است؛ روشی که برای صدها دختر افغانستانی نهتنها یک انتخاب، بلکه تنها راه ادامهی یادگیری و حفظ پیوند با آموزش به شمار میرود. پس از بستهشدن مکاتب متوسطه و لیسه بهروی دختران در سال ۲۰۲۱، تلاشهایی از سوی نهادهای آموزشی، استادان، مکاتب و کورسهای آنلاین برای فراهمکردن فرصتهای بدیل آموزشی آغاز شد. براساس گزارشهای یونسکو، بیش از ۲.۲ میلیون دختر در افغانستان از آموزش متوسطه و عالی محروم شدهاند و این کشور تنها جایی در جهان است که آموزش دختران بالاتر از صنف ششم ممنوع شده است. بااینحال، با توجه به محدودیتهای گسترده در زمینهی دسترسی به اینترنت، کمبود امکانات تخنیکی، مشکلات اقتصادی خانوادهها و چالشهای فرهنگی و اجتماعی، این سؤال اساسی مطرح میشود که آیا آموزش آنلاین میتواند پاسخگوی نیاز آموزشی دختران در افغانستان باشد؟ آیا این شیوه قادر است از نظر کیفیت و اثربخشی برابر آموزش حضوری عمل کند یا صرفا راهحل موقت در شرایط محدودیت و بحران است؟
در این گزارش تلاش شده است تا با تمرکز بر وضعیت دختران افغانستان، کیفیت آموزش آنلاین و میزان کارآمدی آن بهعنوان بدیل آموزشی مورد بررسی قرار گیرد. برای دستیابی به تصویری واقعبینانه و متوازن، از منابعی مانند دیدگاه استادان و بنیانگذاران مکاتب و کورسهای آنلاین، تجربههای دخترانی که از طریق آموزش آنلاین به ادامهی تحصیل پرداختهاند، استفاده شده است تا ضمن بررسی فرصتها و ظرفیتهای آموزش آنلاین، چالشها و محدودیتهای آن نیز واکاوی شده و روایت مستند از وضعیت کنونی آموزش آنلاین در افغانستان ارائه شود.
پسزمینه آموزش آنلاین در افغانستان
اگر به روند تحول نظام آموزشی افغانستان نگاه شود، میتوان مشاهده کرد که آموزش در این کشور همواره تحت تأثیر بحرانهای سیاسی، جنگ، تغییرات حکومتی و ضعف زیرساختها قرار داشته است. در کنار چالشهای گستردهی نظام آموزشی سنتی، آموزش آنلاین در دوران جمهوری بهعنوان بخشی از ساختار آموزشی افغانستان مطرح شد؛ روشی که ابتدا بهگونهی محدود وجود داشت، اما بهویژه در سالهای پس از گسترش فناوری، دوران کرونا و پس از سال ۲۰۲۱، به تدریج به یکی از مهمترین راههای ادامهی آموزش، بهویژه برای دختران، تبدیل شد.
روند شکلگیری آموزش آنلاین در افغانستان را میتوان به سه مرحلهی عمده تقسیم کرد:
- مرحلهی نخست؛ تجربه محدود آموزش دیجیتال و الکترونیکی
- مرحلهی دوم؛ گسترش آموزش آنلاین در دوران همهگیری کرونا
- مرحلهی سوم؛ تبدیل شدن آموزش آنلاین به یکی از معدود گزینههای ادامهی آموزش دختران پس از اعمال محدودیتهای آموزشی توسط طالبان
مرحلهی نخست؛ تجربهی محدود آموزش دیجیتال
پیش از همهگیری کرونا، آموزش آنلاین در افغانستان بیشتر در سطح محدود و در قالب پروژههای آموزشی دیجیتال مطرح بود. در این دوره، برخی نهادهای آموزشی و دانشگاهها تلاش کردند سیستمهای آموزش الکترونیکی را وارد ساختار آموزشی کشور کنند، اما نبود زیرساختهای تخنیکی، ضعف اینترنت و محدود بودن دسترسی مردم به وسایل دیجیتال باعث شد این تجربهها فراگیر نشود.
یکی از نخستین تجربههای رسمی در این زمینه، ایجاد سیستم «AfghanX» بود که بهعنوان بستری برای کورسهای آنلاین و آموزش الکترونیکی معرفی شد. بااینحال، این سیستم بهدلیل محدود بودن دسترسی به اینترنت، نبود برق پایدار و ناآشنایی بسیاری از استادان و دانشآموزان با شیوه آموزش آنلاین نتوانست نتایج گسترده و ملموسی به همراه داشته باشد.
مرحلهی دوم؛ گسترش آموزش آنلاین در دوران کرونا
با آغاز همهگیری ویروس کرونا در سال ۲۰۱۹ و بسته شدن مکاتب و دانشگاهها، آموزش آنلاین بهعنوان راهحل اضطراری مورد توجه قرار گرفت. وزارت معارف و وزارت تحصیلات عالی تلاش کردند از طریق سیستمهای آنلاین، برنامههای تلویزیونی و پلتفرمهای آموزشی، روند آموزش را ادامه دهند. در این دوره، استفاده از صنفهای مجازی، شبکههای اجتماعی و برنامههایی مانند Zoom، Google Meet و WhatsApp در میان استادان و دانشآموزان افزایش یافت. بسیاری از دانشگاهها نیز موظف شدند از سیستم آموزشی HELMS استفاده کنند؛ سیستمی که وزارت تحصیلات عالی آن را بهعنوان بستر رسمی آموزش آنلاین معرفی کرده بود.
اما نبود زیرساختهای لازم، اجرای این برنامهها را با مشکلات گسترده روبهرو ساخت. قطع برق، قیمت بلند اینترنت و کیفیت پایین خدمات مخابراتی، باعث شد آموزش آنلاین در بسیاری از مناطق کشور عملا قابل استفاده نباشد. در آن زمان، حتا در شهر کابل نیز بسیاری از خانوادهها با مشکل کمبود برق و اینترنت روبهرو بودند؛ وضعیتی که در ولایتهای دوردست شدیدتر توصیف میشد. در کنار این مشکلات، نبود آگاهی کافی دربارهی زمانبندی برنامههای آموزشی و ناآشنایی دانشآموزان با شیوه استفاده از سیستمهای آنلاین نیز از دیگر چالشهای مهم بود. در نتیجه، آموزش آنلاین در این دوره بیشتر بهعنوان یک تجربهی اضطراری شناخته شد که نتوانست بهطور کامل جای خالی آموزش حضوری را پر کند.
مرحلهی سوم؛ آموزش آنلاین بهعنوان راه ادامهی آموزش دختران
پس از محدود شدن آموزش حضوری دختران از سال ۲۰۲۱ به بعد، آموزش آنلاین وارد مرحلهی تازهای شد. در این دوره، آموزش آنلاین به یکی از معدود راههای ادامهی یادگیری برای دختران تبدیل شد.
در این مرحله، دهها کورس آنلاین، مکتب مجازی و برنامهی آموزشی از داخل و خارج افغانستان فعالیت خود را آغاز کردند. استادان، فعالان آموزشی و نهادهای مدنی تلاش کردند از طریق صنفهای آنلاین، ویدیوهای آموزشی و برنامههای خودآموز، زمینهی ادامهی تحصیل دختران را فراهم کنند. بااینحال، دسترسی به آموزش آنلاین در سراسر افغانستان یکسان نیست. در شهرهای بزرگ، برخی خانوادهها توانستند با فراهم کردن اینترنت و وسایل دیجیتال، امکان ادامهی آموزش دختران خود را فراهم کنند. اما در بسیاری از مناطق دوردست، نبود اینترنت پایدار، نبود گوشی هوشمند یا کمپیوتر و مشکلات اقتصادی، دسترسی به آموزش آنلاین را دشوار ساخت.
وقتی اینترنت جای مکتب را گرفت
تجربهی آموزش آنلاین در افغانستان از نگاه استادان و دانشآموزان، تصویری از فرصتها و محدودیتها را همزمان نشان میدهد. برای بسیاری از آنان، آموزش آنلاین نه یک انتخاب کامل، بلکه راهی برای ادامهی آموزش در شرایطی بوده که دسترسی به صنفهای حضوری ممنوع شده است.
زهرا، یکی از استادان انجمن دانشجویان افغانستانی در هند، که از سال ۲۰۲۲ به اینسو در بخش تدریس آنلاین مضامینی مانند زبان انگلیسی فعالیت دارد، میگوید دانشآموزانی از ولایتهای مختلف افغانستان، از جمله غزنی، دایکندی، بلخ، هرات، هلمند، فاریاب و سمنگان در صنفهای او حضور دارند. بهگفتهی او، شماری از مهاجران افغانستانی در ایران و پاکستان نیز در این برنامهها شرکت میکنند.
او گستردگی جغرافیایی دانشآموزان را یکی از مهمترین ویژگیهای آموزش آنلاین میداند، اما میگوید این روند با مشکلات جدی همراه است. ضعف اینترنت، هزینهی بلند بستههای اینترنتی و قطع برق، از چالشهایی است که بهگفتهی او روند آموزش را دشوار میسازد. زهرا همچنان میافزاید که در برخی موارد، خانوادهها بهدلیل مشکلات اقتصادی یا ناآشنایی با شیوه آموزش آنلاین، از ادامهی آموزش دختران حمایت نمیکنند.
بهباور او، آموزش آنلاین توانسته زمینهی اشتراک دانشآموزان از بخشهای مختلف افغانستان را فراهم کند، اما از نظر کیفیت با آموزش حضوری قابل مقایسه نیست. تجربهی دانشآموزان نشان میدهد که چالشهای آموزش آنلاین چگونه مستقیما بر روند یادگیری آنان تأثیر گذاشته است.
خورشید، یکی از دانشآموزانی که در کورس آنلاین زبان انگلیسی انجمن دانشجویان هزاره در هند آموزش میبیند، میگوید که مسیر آموزشیاش پس از بسته شدن کورس حضوری بهطور ناگهانی تغییر کرد. بهگفتهی او، تنها یک هفته پس از آغاز صنفهای حضوری، طالبان به دختران هشدار دادند که دیگر اجازهی ادامهی آموزش ندارند؛ موضوعی که او را ناامید ساخته بود.
او میگوید که یکی از دوستانش کورسهای آنلاین انجمن دانشجویان هزاره در هند را برایش معرفی کرد و او پس از سپری کردن آزمون ورودی، وارد صنفهای مجازی زبان انگلیسی شد.
خورشید میگوید با وجود مشکلات اقتصادی، هزینهی اینترنت و نداشتن کمپیوتر شخصی، با کمک فامیل خود توانسته آموزش خود را ادامه دهد. او بیشتر از تلفن همراه اعضای فامیل خود استفاده میکند.